SKMHR

Tytułem wstępu…

Żagań, miasto położone na Dolnym Śląsku, dawna stolica Księstwa Żagańskiego. W panoramie miasta do dziś dominują sędziwe już budowle,  swoim majestatem podkreślające dawną świetność miasta i jego sławę na wielu dworach Europy. W sercu miasta usytuowany jest manierystyczno-barokowy pałac książęcy który to za panowania księżnej Doroty Dino Talleyrand-Perigord(1844-1862) stanowił jedną z modniejszych rezydencji europejskich, słynącej zbiorami i spotkaniami arystokratycznej elity. W okresie tym książęcy Żagań został odwiedzony przez takie osobistości jak: słynny podróżnik i geograf Alexander von Humboldt, literat Balzac oraz królowie pruscy Wilhelm I i Wilhelm IV.
Mówi się, że gościł tutaj  także  Fryderyk Chopin, bliski znajomy księżnej, jednak jest to teza nie udowodniona.... Powszechnie jednak wiadomo, że na specjalne zaproszenie księżnej w Żaganiu przebywał dwukrotnie, bowiem w 1853 i 1857 r. węgierski kompozytor, pianista, organista i klawesynista Franciszek Liszt.

Franciszek Liszt przyjaciel żagańskiej rodziny książęcej,  bywalec na żagańskim dworze… Wspaniały muzyk…

Ferenc Liszt (ur. 22 października 1811, zm. 31 lipca 1886),  jeden z największych kompozytorów epoki romantyzmu.

Krótki życiorys kompozytora:

• 1811r.       22 października przychodzi na świat w Raiding na Węgrzech.
• 1820r.       Ma miejsce pierwszy publiczny występ małego Liszta. Później przeprowadza się do Wiednia.
• 1823r.       Paryskie konserwatorium odmawia przyjęcia młodego kompozytora.
• 1824r.       W Manchesterze odbywa się premiera jego pierwszej opery „ Don Manche”.
• 1826r.       Ojciec kompozytora umiera na tyfus. Liszt ogranicza swoje koncertowanie.
• 1833r.       Spotyka się z Chopinem, dzięki któremu poznaje Marie d'Agoult.
• 1835r.       Przeprowadza się do Szwecji. Na świat przychodzi pierwsze z jego trojga dzieci.
• 1837r.       Powraca do Wiednia. Znowu zaczyna koncertować.
• 1844r.       Koniec związku z Marie d'Agoult.
• 1847r.       Poznaje księżną Carolyne Sayn-Wittgenstein.
• 1848-1859  Mieszka w Weimarze
• 1851-54r.   Powstają Rapsodie węgierskie.
• 1862r.        Umiera córka kompozytora, Blandine.
• 1865r.        Liszt przyjmuje święcenia kapłańskie
• 1869r.        Początek ostatniego romansu z "kozacką hrabiną" Olgą Janiną.
• 1886r.        31 lipca umiera na zapalenie płuc w Bayreuth w Niemczech.

Był aktywnym propagatorem kultury polskiej, zaprzyjaźnionym m.in. z Fryderykiem Chopinem, Adamem Mickiewiczem, Juliuszem Słowackim, Julianem Ursynem Niemcewiczem, uczył także Karola Tausiga, Juliusza Zarębskiego i Józefa Wieniawskiego. Był teściem i przyjacielem Ryszarda Wagnera. To Wagner namówił Liszta do skrócenia symfonii Dantejskiej do dwóch części. Liszt jest pochowany na cmentarzu w Bayreuth, niedaleko willi i miejsca spoczynku Wagnera.
"Z urodzenia Węgier, z upodobania i z wyboru Europejczyk i obywatel świata - równie dobrze czuł się wśród Niemców, jak wśród Węgrów, Francuzów i Włochów. Choć sam językiem węgierskim władał słabo, pamiętał o swych narodowych korzeniach, czemu dał wyraz w swych "Rapsodiach węgierskich" i poemacie symfonicznym "Hungaria".
Był romantykiem do rdzenia osobowości, także w owym skłębieniu i przemieszaniu różnych cech właściwym ludziom jego czasów. Pociąga nas bujność takich natur, dzisiaj niespotykana, ich wielkoduszność,  hojność w obdarowywaniu sobą innych, prawdziwy altruizm, nie tak częsty znów, nawet u artystów romantycznych. I choć można mówić o blaskach i cieniach natury człowieka romantyzmu, w naturze Liszta blaski wyraźnie przeważają jego postać rozsiewa wokół siebie światło... Liszt to także pianista, kompozytor, dyrygent; pisarz (autor pierwszej bodaj książki o Chopinie),  krytyk, publicysta, organizator życia muzycznego... W muzyce jest wszechstronnie aktywny. Uprawia owocnie jej różne gatunki: kompozycje fortepianowe dużych i mniejszych rozmiarów (etiudy, rapsodie, parafrazy, fantazje, sonaty, miniatury); poematy symfoniczne jednoczęściowe (gatunek, który sam wykreował) i symfonie programowe ("Dante", "Faust"); utwory organowe, oratoria, kantaty i inne kompozycje chóralne; pieśni solowe.Na wszystkich polach muzyki, jakie uprawiał, tworzył Liszt dzieła olśniewające bujnością inwencji, bogactwem wyobraźni, mnogością często rewelacyjnych pomysłów." - pisał o nim Bohdan Pociej(z cyklu „Sylwetki geniuszy”)

Piękne miasto, Wspaniała świątynia,
Zdumiewający instrument, Uroczysty ślub,
brakowało tylko wielkiego muzyka...

Księżna Dorota która była ożywczym duchem Żagania wykorzystując swoje liczne znajomości i obycie w świecie nauki i kultury, zapraszała do siebie  muzyków, malarzy, pisarzy.
W swoim pamiętnikach z pobytu w Weimarze pisze:
„Rozmawiałam z Lisztem dość długo o jego planach artystycznych, o moich zamierzeniach ożywienia życia duchowego w Żaganiu. Zaprosiłam go do siebie.
Liszt zapewnił, że jeszcze w tym roku  odwiedzi mnie w Żaganiu”.
...Okazało się to jednak niemożliwe, Franciszek Liszt przybył do Żagania dwa lata później – w sierpniu 1853 r. Uświetnił wówczas koncertem w pałacu sześćdziesiąte urodziny księżnej. Cztery lata później przybył ponownie jako gość na uroczystości weselne wnuczki księżnej Doroty.
Dnia 3 października 1857 roku organowe piszczałki kościoła Mariackiego w Żaganiu wydały z siebie dźwięk pięknego "Veni Creator Spiritus". Franciszek Liszt uświetnił swą wirtuozowską grą na wspaniałych organach żagańskiej bazyliki ceremonię zaślubin Markizy Marii Doroty Castellane z księciem Antonim Radziwiłłem,  w świątyni jednej z najwspanialszych na Dolnym Śląsku kościele p.w. Wniebowzięcia N.M.P w Żaganiu.

Reprodukcja obrazu przedstawiającego ślub Doroty Castellane z Antonim Radziwiłłem

Gotyckie, surowe mury świątyni wypełnione barokowym majestatem i wzniosłością, pamiętające czasy pierwszych Piastów na tych ziemiach, obserwujące klęski i tryumfy miasta, dające schronienie i ucieczkę w utrapieniu jego mieszkańcom były najznakomitszym i najbardziej odpowiednim miejscem do zawarcia związku małżeńskiego wnuczki tak liczącej się na salonach Europy księżnej.

W roku 1740 za opata Szymona III wybudowano podpartą na stiukowych kolumienkach stanowiących obramienie drzwi kościoła lożę opacką oraz emporę muzyczną na której umieszczono barokowy prospekt organowy, którego twórcą prawdopodobnie jest budowniczy organów z pobliskich Żar Adam Horacy Casprini (zbudował m.in. organy w kaplicy cudownego obrazu MB. w Częstochowie), bowiem wykonał on dla kościoła zachowany do dziś projekt prospektu minimalnie różniący się od obecnego instrumentu. Organy zdobią barokowe putta, dwoje z nich trzyma godło opata Szymona III. Instrument wyposażony jest w 34 głosy, posiada 3 manuały i pedał (klawiaturę nożną).
W latach 1967-1969 przebudowano trakturę gry z mechanicznej na pneumatyczną. Instrument posiada charakterystyczne dla baroku usytuowanie stołu gry przodem do bryły organów a tyłem do balustrady chóru ( dla organisty niezbędne jest lustro). Obecnie dobiega końca remont i konserwacja organów. Instrument o tak wpsniałym i unikalnym brzmieniu którego dzwięku nie da się opisać jest kolejnym atutem książęcego Żagania.

Wielki mistrz jakim był Franciszek Liszt koncertował także na organach  (niezachowanych do dzisiejszego dnia) kościoła św. Krzyża w Żaganiu w którym to  spoczęła obok swej siostry księżnej Wilhelminy znakomita władczyni księstwa Dorota Talleyrand-Perigord księżna Kurlandii i Semigali hrabina Biron księżna Dino Pani na Otyniu itd... oraz jej syn Ludwik Napoleon...

Franciszek Liszt jest to tylko jedna z wielu tak znakomitych osób ówczesnej Europy która bywała na żagańskim dworze książęcym. Dlatego warto pamiętać o tak wspaniałej przeszłości miasta i jego dawnych bywalcach bowiem

"Przeszłość z Teraźniejszością mocno jest zrośnięta, kto kocha swoje miasto to o tym pamięta"

Źródła:

Roman Haczkiewicz, Kościół Mariacki w Żaganiu
Roman Haczkiewicz, Spacerem po Żaganiu
Strona internetowa miasta Żagań www.um.zagan.pl

Wieża Bismarcka w Żaganiu jest jedną z 238 wież poświęconych „żelaznemu kanclerzowi”, które zbudowano w latach 1869 – 1934. Pierwszych przeważnie drewnianych 16 wież wzniesiono jeszcze za życia Ottona von Bismarcka. W kwietniu 1899 r. w wyniku konkursu wśród niemieckich studentów, większość wież wznoszona miała być na podstawie zwycięskiego projektu Wilhelma Kreisa pt. Zmierzch Bogów. Miały to być kamienne budowle wznoszone na planie kwadratu na wielostopniowej podstawie z surowym cokołem i zwieńczone nadbudową dla odsłoniętej misy ogniowej. W tej formie zbudowano jednak tylko 47 wież. Żagańska wieża przypomina nieco projekt Kreisa. W określone dni ku czci twórcy zjednocznoych Niemiec miał płonąć na wieżach widoczny z daleka ogień, jednak nigdy nie ustalono terminu dla całych Niemiec. Lokalne społeczności same decydowały o zapaleniu ognia w rocznice urodzin i śmierci, ale również w rocznicę zwycięstwa armii pruskiej w bitwie pod Sedanem w wojnie z Francja w 1870 r. jak również w czasie letniego przesilenia słonecznego i. in.

Budowę wieży Bismarcka na Wzgórzu Szubienicznym w Żaganiu zainicjowali w 1902 r. radcy stanu Neefe i Obischau, którzy utworzyli komitet budowy pomnika. Zbiórka pieniędzy na budowę wieży przeciągała się. Dopiero po dofinansowaniu projektu przez starostę Heimanna (9000 RM) i starostwo powiatowe (3000 RM), można było przystąpić do realizacji projektu. Od właściciela cegielni Wendta i rolnika Lierscha kupiono działkę na Wzgórzu Szubienicznym o pow. 6000 m2 za 1182 RM. Koszty zakupu działki pokryło miasto Żagań.
Z przedstawionych projektów wybrano projekt Carla Sahlberga z Jeleniej Góry. Głównymi wykonawcami prac budowlanych byli kierownik budowy Engel i budowniczy Bernikau.
Pozwolenie na budowę uzyskano 21 maja 1908 r. a już 1 czerwca rozpoczęto prace przy fundamentach. Kamień węgielny położono 30 lipca 1908 r.
Do budowy 20 metrowej wieży użyto głazów narzutowych z okolic Żagania oraz granitu z kamieniołomów z okolic Bolkowa. Głowica wieży wykonana została z czerwonego granitu śląskiego. Podstawa wieży jest prostokątna. Główny portal wejściowy do izby pamięci (granitowe kolumny po bokach) znajdował się od strony miasta. Odpoczywający lew (powyżej portalu) był jego dopełnieniem. Wykonał go z granitu monachijski rzeźbiarz Klaus. Nad nim, na trzonie wieży widniała inskrypcja „BISMARCK”. W izbie pamięci znajdowały się dwa (według innego źródła trzy) pełne przepychu okna z herbem Bismarcka i herbem miasta.

Po obu stronach wieży znajdowała się przybudówka z 24 schodami z granitu, prowadząca do znajdującego się na wysokości 5 metrów tylnego tarasu. Stąd schodami wewnętrznymi (50 granitowych stopni) umieszczonymi za wejściem, można było wejść na piętro widokowe. Dalej krętymi żelaznymi schodami można było dotrzeć do misy ogniowej.
Misa ogniowa na szczycie wieży wykonana była z kutego żelaza (wg innego źródła z miedzi) i miała średnicę 2,8 m oraz wagę 850 kg. Wykonał ją mistrz ślusarski Heppner z Żagania według projektu Stahlberga. Do rozpalenia ognia używano drewna nasączonego naftą.
Koszty budowy wieży wyniósły ostatecznie 35 000 RM. Z tej kwoty 6 908 RM wyniosły prace budowlane wykonane przez przedsiębiorstwo Engela. Koszt ociosanego kamienia wyniósł 9 686 RM. Kamienie polne, pochodzące z sąsiednich gmin, zostały dostarczone bezpłatnie. Pozostałe koszty pokryte zostały przez właścicieli fabryk, przedsiębiorców budowlanych i handlu metalami. Organizowano też społeczne zbiórki. Dyrektor muzyczny Ulbrich wraz z kantorem Gabrielem zorganizowali koncerty, z których cały dochód przekazano na fundusz budowy.

Uroczystego otwarcia wieży dokonano 27 czerwca 1909 r.
Przed 2002 r. budowla służyła za wieżę ciśnień - przepompownię. Latem 2002 wieża była w bardzo złym stanie. Nieszczelna instalacja wodociągowa była przyczyną nasiąkania murów wodą, które uległy rozsadzeniu podczas mrozów. W tym roku podjęto remont murów zewnętrznych, wierzchołka wieży i schodów.

na podstawie: http://www.bismarcktuerme.de/